ویتامین E، بهویژه در قالب آلفا توکوفرول، در درجه اول بهعنوان یک ویتامین شناخته میشود، اما در صنعت داروسازی نقشهای متنوع و ارزشمندی از جمله آنتیاکسیدان، حلال و نرمکننده ایفا میکند. جالب است که سایر توکوفرولها (بتا، گاما، دلتا) اغلب فعالیت آنتیاکسیدانی قویتری نسبت به آلفا توکوفرول دارند.
آلفا توکوفرول: ویژگیهای عمومی و کاربردی
خواص و کاربردهای کلیدی:
· ماهیت: ترکیب بسیار لیپوفیل (چربیدوست) که میتواند به عنوان حلالی عالی برای داروهای کممحلول در آب عمل کند.
· غلظت بهینه: محدوده غلظتی ۰.۰۰۱ تا ۰.۰۵ درصد حجمی/حجمی در محصولات دارویی رایج است.
· هشدار مهم: در برخی سیستمها مانند مهار اکسیداسیون اسید لینولئیک، غلظتهای پایین آلفا توکوفرول اثر مهارکنندگی دارد، در حالی که غلظتهای بالاتر ممکن است خود سرعت اکسیداسیون را افزایش دهند.
· افزایش اثربخشی: فعالیت آنتیاکسیدانی آن را میتوان با مواد همافزای محلول در روغن مانند لسیتین و آسکوربیل پالمیتات به طور قابلتوجهی افزایش داد.
· سایر نقشها: میتواند به عنوان نرمکننده در فرمولاسیونها و همچنین به عنوان یک سورفکتانت غیر یونی در اشکال دارویی خوراکی و تزریقی استفاده شود.
اطلاعات فیزیکوشیمیایی و نگهداری:
· نامهای متداول: آلفا-توکوفرول (Alpha-Tocopherol)
· ظاهر: مایع روغنی شفاف، چسبناک، بیرنگ تا زرد مایل به قهوهای.
· حلالیت: در آب نامحلول. بهراحتی در استون، اتانول، اتر و روغنهای گیاهی حل میشود.
· ناسازگاریها: با اکسیژن هوا (اکسیداسیون تدریجی)، نمکهای نقره و آهن (اکسیداسیون سریع)، پراکسیدها و یونهای فلزی (بهویژه آهن، مس، نقره) ناسازگار است. ممکن است به برخی پلاستیکها جذب شود.
· شرایط نگهداری: در ظرف دربسته، خشک، خنک و دور از نور نگهداری شود.
مقایسه انواع مختلف ویتامینE (توکوفرولها و استرها):
در جدول زیر مهمترین مشتقات ویتامین E که در فرمولاسیون دارویی کاربرد دارند، مقایسه شدهاند:
|
نام ماده
|
فرمول / وزن مولکولی
|
ظاهر و خصوصیات کلیدی
|
حلالیت
|
نکات مهم و کاربرد
|
|
آلفا توکوفرول d-(طبیعی)
|
C₂₉H₅₀O₂
430.72
|
روغن چسبناک
زرد
نقطه ذوب: 2.5-3.5° C
|
نامحلول در آب. محلول در اتانول.
قابل اختلاط با استون، کلروفرم، اتر و روغنهای گیاهی.
|
شکل طبیعی. فعالیت ویتامینی بالا.
|
|
آلفا توکوفریل استات d-
|
C₃₁H₅₂O₃
472.73
|
روغن چسبناک
زرد
نقطه ذوب: 28°C
|
نامحلول در آب. محلول در اتانول، روغنها.
|
پایدارتر از توکوفرول آزاد در برابر اکسیداسیون. نسبت به قلیاها ناپایدار.
|
|
آلفا توکوفریل استات dl-(سنتتیک)
|
C₃₁H₅₂O₃
472.73
|
روغن چسبناک
زرد
چگالی ~0.95
|
نامحلول در آب. محلول در اتانول، روغنها.
|
شکل سنتتیک (مخلوط راسمیک). پایداری بهتر در برابر هوا و نور.
|
|
سوکسینات اسید آلفا توکوفریل
|
C₃₃H₅₄O₅
530.8
|
پودر سفید
نقطه ذوب: 76-77°C
|
نامحلول در آب. محلول در کلروفرم.
|
شکل جامد. برای فرمولاسیونهای جامد (مثل قرص) مناسبتر.
|
|
بتا توکوفرول
|
C₂₈H₄₈O₂
416.66
|
روغن چسبناک
زرد کمرنگ.
|
نامحلول در آب. محلول در حلالهای آلی.
|
فعالیت بیولوژیکی کمتر از آلفا. پایداری حرارتی و قلیایی بالا.
|
|
گاما توکوفرول
|
C₂₈H₄₈O₂
416.66
|
روغن چسبناک
زرد کمرنگ
نقطه ذوب: -30°C
|
نامحلول در آب. محلول در حلالهای آلی.
|
آنتیاکسیدان مؤثر. پایداری بالا. به نور حساس است (تیره میشود).
|
|
دلتا توکوفرول
|
C₂₇H₄₆O₂
402.64
|
روغن چسبناک
زرد کمرنگ.
|
نامحلول در آب. محلول در حلالهای آلی.
|
قویترین آنتیاکسیدان در بین توکوفرولها. بهطور طبیعی در روغن سویا یافت میشود.
|
نکات تکمیلی:
· مخلوط توکوفرولها (Tocopherol Excipient): طبق USP، میتواند به عنوان محلول روغنی حاوی حداقل ۵۰٪ کل توکوفرولها (عمدتاً بتا، دلتا، گاما) تعریف شود. این مخلوط به عنوان یک آنتیاکسیدان طبیعی کاربرد دارد.
· شکل پودری: آلفا توکوفرول استات میتواند بر روی یک حامل مانند آکاسیا، ژلاتین یا سیلیکا جذب شود و به صورت کنسانتره پودری (مطابق با PhEur) برای سهولت مصرف در فرمولاسیونهای مختلف درآید.