سدیم متابیسولفیت (با فرمول Na₂S₂O₅) که با نام پیروسولفیت سدیم نیز شناخته میشود، یک ماده شیمیایی صنعتی و دارویی است. در داروسازی، نقش اصلی آن محافظت از داروها در برابر تخریب ناشی از اکسیداسیون است.
اطلاعات پایه و شناسهها:
· سایر نامها: پیروسولفیت سدیم، دیسدیم پیروسولفیت.
· ظاهر: کریستال یا پودر کریستالی سفید تا زرد کمرنگ، با بوی مشخص دیاکسید گوگرد و طعم اسیدی-نمکی.
· ترکیب معمول: ممکن است حاوی مقادیر کمی سدیم سولفیت و سدیم سولفات باشد.
خواص فیزیکوشیمیایی و حلالیت:
|
ویژگی
|
شرح
|
|
رفتار در برابر حرارت
|
در دمای زیر ۱۵۰ درجه سانتیگراد ذوب و تجزیه میشود.
|
|
حلالیت در آب
|
حلالیت خوب: ۱ گرم در ۱.۹ میلیلیتر آب سرد و ۱ گرم در ۱.۲ میلیلیتر آب جوش.
|
|
حلالیت در سایر حلالها
|
کم محلول در اتانول ۹۵٪. به راحتی در گلیسیرین حل میشود.
|
کاربرد اصلی: آنتیاکسیدان و نگهدارنده در فرمولاسیون دارویی
مکانیسم و شرایط مطلوب:
· با آزاد کردن دیاکسید گوگرد (SO₂) در محلول، یک محیط کاهنده ایجاد میکند که از اکسیداسیون مواد فعال جلوگیری مینماید.
· اثربخشی بیشتر در محیطهای اسیدی. در فرمولاسیونهای قلیایی، معمولاً سدیم سولفیت ترجیح داده میشود.
غلظتهای معمول مصرف:
|
نوع کاربرد
|
محدوده غلظت معمول (وزنی/حجمی)
|
توضیح
|
|
فرمولاسیونهای عمومی (خوراکی، موضعی، برخی تزریقی)
|
۰.۰۱٪ تا ۰.۱٪
|
رایجترین محدوده برای اثر آنتیاکسیدانی.
|
|
فرمولاسیونهای خاص تزریقی عضلانی
|
تا ۲۷٪
|
یک استثنای با غلظت بسیار بالا، صرفاً برای موارد ویژه و تحت شرایط کنترلشده.
|
هشدارها و ناسازگاریهای حیاتی (بخش کلیدی):
آگاهی از این تداخلات برای پیشگیری از کاهش شدید اثربخشی دارو یا ایجاد محصولات ناخواسته ضروری است.
|
دسته مواد ناسازگار
|
اثر و توضیح
|
|
سمپاتومیمتیکها (آدرنرژیکها)
|
مهمترین ناسازگاری: با اپینفرین (آدرنالین) و مشتقات آن واکنش شیمیایی داده و ترکیبات بیاثر تشکیل میدهد. هرگز نباید در یک فرمولاسیون با هم استفاده شوند.
|
|
آنتیبیوتیکها
|
با کلرامفنیکل و سیسپلاتین (علیرغم اینکه داروی ضدسرطان است) ناسازگاری گزارش شده است.
|
|
بستهبندی
|
ممکن است با درپوشهای لاستیکی یا پلاستیکی ویالها واکنش دهد. باید سازگاری بررسی شود.
|
|
اسیدهای قوی
|
افزودن اسید قوی به پودر آن، گاز SO₂ سمی و خفهکننده آزاد میکند.
|
|
شکر (ساکارز)
|
حضور شکر پایداری سدیم متابیسولفیت را در محلول کاهش میدهد.
|
|
اکسیدانها و فلزات سنگین
|
بهطور کلی با عوامل اکسیدکننده قوی ناسازگار است.
|
نکات عملی برای حفظ پایداری خودِ متابیسولفیت:
این آنتیاکسیدان خود در معرض اکسیداسیون هوا است:
· پر کردن کامل ظرف: محلولهای حاوی آن باید تا حد امکان ظرف را کاملاً پر کنند تا حداقل فضای هوای بالای مایع (Headspace) وجود داشته باشد و تماس با اکسیژن کاهش یابد.
· شرایط نگهداری ماده خام: پودر آن باید در ظرف کاملاً دربسته و پر، در دمای خنک (زیر ۴۰ درجه سانتیگراد) و دور از رطوبت و هوا نگهداری شود تا از تجزیه و تبدیل تدریجی به سدیم سولفات جلوگیری شود.